BİZANS TARİHİ HAKKINDA KISACA

 

                                

                                                        

Avrupa ile Asya arasında bir köprü, Antik Yunan ile Hristiyan Orta Çağ arasında bir sentez, Roma'nın devamı ancak kendine has bir doğu imparatorluğu: 

 Bizanslıların kendilerini asla "Bizanslı" olarak adlandırmamış olmalarıdır. Onlar için imparatorluk, "Basileia Rhomaion" (Roma İmparatorluğu) idi.

 

Tarih sahnesinde Bizans olarak bilinen yapı, aslında Roma İmparatorluğu’nun doğrudan devamıydı. 330 yılında İmparator I. Konstantinos’un, Konstantinopolis’i (İstanbul) yeni başkent ilan etmesiyle imparatorluğun ağırlık merkezi Doğu’ya kaydı. Roma’nın hukuki ve idari mirasını Hristiyanlık ve Grek kültürü ile birleştiren Bizans, bin yıl boyunca Avrupa ile Asya arasında bir kalkan görevi gördü.

 

Siyasi Süreklilik: İmparatorluk, merkezini Konstantinopolis'e taşısa da Roma'nın hukuki, askeri ve idari geleneklerini sürdürdü.

            İmparatorluk İdeolojisi: İmparator, sadece bir yönetici değil, aynı zamanda Tanrı'nın            yeryüzündeki temsilcisi ve Kilise'nin koruyucusuydu. Bu "Sezaropapizm" anlayışı, Bizans         tarihinin temel omurgasını oluşturur.

 

Bizans Anadolu İmparatorluğun insan gücü, tahıl deposu ve savunma hattıydı. Özellikle Arap-Bizans savaşları ve sonrasında Türklerin Anadolu'ya girişiyle yaşanan süreçler, "imparatorluğun jeopolitik daralması" ...
Konstantinopolis: "Dünyanın gözbebeği" olan bu başkent, stratejik konumu sayesinde hem bir ticaret merkezi hem de aşılmaz surlarıyla imparatorluğun hayatta kalma kalesiydi.

Bizans'ı Batı Roma'dan ayıran en belirgin fark, 1054'teki Büyük Bölünme (Schisma) ile derinleşen Ortodoks kimliğidir.

IV. Haçlı Seferi (1204): Bizans'ın yıkılışını hızlandıran en büyük darbelerden biridir. Konstantinopolis'in yağmalanması, imparatorluğun toparlanamayacak bir şekilde zayıflamasına yol açmıştır.

 

1453: İstanbul'un Fethi, sadece bir çağın sonu değil, aynı zamanda Bizans'ın entelektüel ve kültürel mirasının Batı'ya taşınarak Rönesans'ın doğuşuna katkı sağladığı bir köprü olmuştur.

 

TARİH VE SOSYOLOJİ BAĞLANTISI

 

                

İki Bilimin Kesişim Kümesi Tarih ve Sosyoloji Bağlantısı

Geçmişi anlamadan bugünü açıklayabilir miyiz? Ya da bugünün toplumsal dinamiklerini kavramadan geçmişteki kırılmaları doğru yorumlayabilir miyiz? Bu iki disiplinin birbirinden ayrılamaz bir bütünün iki yarısıdır. 

Bir tarih öğrencisi ya da tarih meraklısı için sosyolojik bakış açısı kazanmak, kuru kronolojik bilgileri (savaşlar, antlaşmalar, hükümdarlar) canlı, yaşayan ve anlamlı bir toplumsal yapıya dönüştürmenin anahtarıdır.

Yöntemsel Akrabalık: Tarihsel Sosyoloji

Tarih ne yapar? Belirli bir zaman ve mekanda meydana gelmiş olan biricik (özgün) olayları belgelerle ortaya koyar (İdiografik yaklaşım).
Sosyoloji ne yapar? Bu olayların arkasındaki kuralları, benzerlikleri, toplumsal yasaları ve genel kalıpları bulmaya çalışır (Nomotetik yaklaşım).
Bağlantı: Sosyoloji, teorilerini test etmek ve toplumsal değişimin yönünü anlamak için tarihin sunduğu zengin laboratuvarı (arşivleri, yaşanmışlıkları) kullanmak zorundadır. Tarih ise olayları sadece tasvir etmekten kurtulup bir "neden-sonuç" ilişkisine oturtmak için sosyolojinin teorilerine (sınıf çatışması, kurumsallaşma, bürokrasi vb.) ihtiyaç duyar.

Sosyolojik Tahayyül (Düşünsel Yeti) ve Tarih

Sosyolog C. Wright Mills’in kavramsallaştırdığı Sosyolojik Tahayyüldür (Sosyolojik İmajenasyon).

Sosyolojik tahayyül; bireysel sorunlar ile geniş toplumsal ve tarihsel yapılar arasındaki bağlantıyı kurabilme yeteneğidir.
Örnek: Bugün işsiz kalan bir bireyin durumunu sadece onun tembelliğiyle değil, içinde yaşadığı dönemin küresel ekonomik krizleriyle ve kapitalizmin tarihsel gelişimiyle açıklamak sosyolojik tahayyüldür. Kitap, "İnsan hem tarihi şekillendirir hem de tarihsel koşullar tarafından şekillendirilir" diyerek bu iki disiplini tam merkezden bağlar.

                        

 

Kurucu Babaların Tarihsel Temelleri (Marx, Weber, Durkheim)

Sosyolojinin kurucu teorisyenlerinin neredeyse tamamı, aslında çok iyi birer tarih okuyucusudur. 

Karl Marx ve Tarihsel Materyalizm: Marx, sosyolojisini tamamen tarihsel evreler üzerine kurmuştur. Tarihi; ilkel topluluklar, köleci toplum (Eskiçağ), feodalizm (Ortaçağ) ve kapitalizm (Yeni/Yakınçağ) olarak sınıf çatışmaları üzerinden okur.

 

Max Weber ve Kapitalizmin Doğuşu: Weber, modern kapitalizmin neden başka bir yerde değil de Batı Avrupa'da doğduğunu anlamak için din tarihine inmiş ve Protestan Ahlakı ile kapitalizmin ruhu arasındaki tarihsel bağı sosyolojik bir teoriye dönüştürmüştür.

 

Émile Durkheim ve Dayanışma: Toplumların mekanik dayanışmadan (geleneksel/tarım toplumları) organik dayanışmaya (modern/sanayileşmiş toplumlar) geçişini, yani tarihsel dönüşümü sosyolojik birer evrim olarak inceler.

Toplumsal Değişme ve Kırılma Dönemleri

Sosyolojinin bağımsız bir bilim dalı olarak 19. yüzyılda doğmasının sebebi, tamamen tarihsel kırılmalardır.

Fransız İhtilali (Siyasi Kırılma) ve Sanayi Devrimi (Ekonomik Kırılma), geleneksel toplum yapısını yerle bir etmiştir.
İşte bu tarihsel altüst oluşun yarattığı intiharlar, göçler, işçi sınıfının doğuşu ve yabancılaşma gibi yeni toplumsal sorunları anlamlandırma çabası sosyolojiyi doğurmuştur. Yani sosyoloji, tarihin doğurduğu bir bilimdir.

Sosyoloji: çağdaş toplumların şimdisiyle ilgilenirken; tarih, geçmiş toplumların şimdisiyle ilgilenir. Ancak her iki bilim de insan eylemlerinin toplumsal bağlamını ve değişimini inceler. Tarihsel veriyi dışlayan bir sosyoloji köksüz, sosyolojik teoriyi dışlayan bir tarih ise gözlüksüzdür.

 

SÖMÜRGECİLİK TARİHİ HAKKINDA KISACA

       

                                

         Bugün küresel ölçekte tanık olduğumuz ekonomik adaletsizliklerin, dilsel sınırların ve

         jeopolitik kırılma hatlarının arkasında yüzlerce yıllık bir hikaye yatıyor: Sömürgecilik                 sadece askeri işgaller serisi olarak değil; felsefi, hukuki ve küresel ekonomi olarak tüm             dünya etkilenmiştir.

Kolonizasyon: Antik dönemden beri var olan, nüfusun bir bölgeden başka bir bölgeye taşınması ve yeni yerleşim yerleri (koloniler) kurması sürecidir (Örn: Antik Yunan kolonileri).

Sömürgecilik (Kolonyalizm): Merkez devletin, ele geçirdiği coğrafyanın kaynaklarını, iş gücünü ve pazarını kendi metropolü lehine tek taraflı olarak sömürmesidir.

Emperyalizm: Sömürgeciliğin kapitalizmle birleşerek küresel bir sistem, ideoloji ve doğrudan/dolaylı bir hegemonya haline geldiği 19. yüzyıl sonrası üst aşamasıdır.

Erken Dönem ve Ticari Sömürgecilik (15. - 18. Yüzyıl)

Coğrafi Keşifler ile başlayan bu dönem, sömürgeciliğin "merkantilis" evresidir. Kitapta bu dönem şu sacayakları üzerinden incelenir:

İberya Tekeli (İspanya ve Portekiz): Tordesillas (1494) ve Saragossa (1529) Antlaşmaları ile dünyayı adeta ikiye bölen bu iki güç, Amerika'nın altın ve gümüşünü (Aztek ve İnka medeniyetlerini yıkarak) Avrupa'ya taşıdı.

Kuzey Avrupa'nın Yükselişi: İspanya ve Portekiz'in hantal devlet yapısına karşılık İngiltere, Hollanda ve Fransa sürece dahil oldu.

Şirketler Kolonyalizmi: Dönemin en özgün yapısı devlet destekli ticaret şirketleridir. İngiliz Doğu Hindistan Şirketi (EIC) ve Hollanda Doğu Hindistan Şirketi (VOC), kendi ordularına ve para basma yetkilerine sahip birer "şirket-devlet" olarak Hindistan ve Güneydoğu Asya'yı sömürgeleştirdi.

Plantasyon Ekonomisi ve Köle Ticareti: Amerika kıtasındaki devasa tütün, şeker kamışı ve pamuk tarlalarında çalıştırılmak üzere milyonlarca Afrikalı, "Üç Köşeli Ticaret" rotasıyla köleleştirildi.

 

                    

 

Sanayi Devrimi ve Yeni Emperyalizm (19. Yüzyıl)

yüzyıl, sömürgeciliğin nitelik değiştirdiği ve üretilen sanayi malları için "ham madde ve pazar" arayışının çılgınlığa dönüştüğü dönemdir.

Afrika Talanı (Scramble for Africa): 1880'lere kadar sadece kıyı hatları sömürülen Afrika, iç kısımlardaki yeraltı zenginlikleri nedeniyle Avrupalıların iştahını kabarttı.

1884-1885 Berlin Konferansı: Kitabın en önemli dönüm noktalarından biridir. Avrupalı devletler bu konferansta, Afrika'nın yerel halklarını ve etnik yapılarını tamamen yok sayarak kıtayı harita üzerinde cetvellerle paylaştılar.

Asya'da Hegemonya: İngiltere'nin Hindistan'ı doğrudan kraliyete bağlaması ("İngiliz Rajı") ve Çin'i Afyon Savaşları ile açık pazar haline getirmesi bu dönemin zirve noktalarıdır.

İdeolojik Altyapı ve Meşrulaştırma

 sömürgeciliğin sadece silahla değil, ciddi bir fikrî zeminle yürütüldüğünü vurgular:

Sosyal Darwinizm: "Güçlü olan ırkın hayatta kalması" fikri, beyaz ırkın diğer halkları sömürmesini sözde bilimsel bir kılıfa uydurdu.

Beyaz Adamın Yükü: Rudyard Kipling'in şiirinden mülhem bu kavram, Avrupalıların sömürgeciliği "barbar halkları medenileştirme, Hristiyanlaştırma ve onlara iyilik yapma" görevi olarak pazarlamasını ifade eder.

Sömürge Sisteminin Çöküşü (Dekolonizasyon)

II. Dünya Savaşı sonrasında, yıpranan Avrupa devletlerinin hegemonyası sarsıldı ve bağımsızlık hareketleri başladı.

Asya'da Hindistan (Gandhi ve Nehru öncülüğünde), Ortadoğu ve Kuzey Afrika'da (Cezayir'in Fransa'ya karşı kanlı bağımsızlık savaşı) sömürgeciliğe büyük darbeler vurdu.

1960 yılı, BM tarafından birçok Afrika ülkesinin bağımsızlığını kazanması nedeniyle "Afrika Yılı" kabul edildi.

ORTAÇAĞ YENİÇAĞ AVRUPA TARİHİ HAKKINDA KISACA

 

                            

Karanlıktan Aydınlığa: Ortaçağ ve Yeniçağ Tarihi

Dünya tarihi, insanlığın düşünce yapısını, sosyal düzen
ini ve coğrafi sınırlarını değiştiren büyük kırılma dönemlerine sahne olmuştur. Bu dönemlerin en dramatik ve dönüştürücü olanları hiç şüphesiz Ortaçağ ve onu takip eden Yeniçağdır.

1. ORTAÇAĞ AVRUPASI: Feodalizm ve Kilise Egemenliği (395 - 1453)

Ortaçağ, Genellikle Kavimler Göçü veya Roma İmparatorluğu'nun parçalanmasıyla başlayan ve İstanbul'un Fethi'ne kadar süren dönemi kapsar. Bu dönemin siyasi, ekonomik ve sosyolojik yapısını iki büyük unsur belirlemiştir:

Siyasi ve Ekonomik Düzen: Feodalizm (Derebeylik)

Merkezi krallıkların gücünü kaybetmesiyle ortaya çıkan, toprağa dayalı bir yönetim ve toplum biçimidir.

Senyör ve Vasal İlişkisi: Toprağın sahibi olan senyör (süzeren) ile ona sadakat yemini eden ve askeri destek sağlayan vasal arasında bir koruma-ithat ilişkisi kurulmuştur.

Kapalı Tarım Ekonomisi: Ticaret yollarının güvenliğini kaybetmesi nedeniyle ekonomik hayat "Malikane" adı verilen kendi kendine yeten yerel birimlere sıkışmıştır.

Sosyal Sınıflar: Toplum; Asiller (Savaşanlar), Din Adamları (Dua edenler) ve Serfler (Toprağa bağlı köylüler/Çalışanlar) olarak kesin çizgilerle ayrılmıştır.

Zihniyet Dünyası: Skolastik Düşünce ve Papalık

Ortaçağ Avrupası'nda Katolik Kilisesi sadece dini değil, siyasi ve entelektüel hayatı da tamamen domine etmiştir.

Aforoz ve Enterdi: Papa, kralları dinden çıkarabilir (aforoz) ya da bir ülkedeki tüm dini faaliyetleri durdurabilirdi (enterdi). Bu durum kiliseyi kralların da üstünde bir güç haline getirdi.

Skolastik Felsefe: Dogmatik, eleştiriye kapalı ve kaynağını tamamen dini metinlerden alan düşünce sistemidir. Bilim ve felsefe, dinin sınır çizdiği alanın dışına çıkamamıştır.

 

            

         2. GEÇİŞ DÖNEMİ: Ortaçağ'ı Bitiren Büyük Kırılmalar

Ortaçağ'ın katı yapısı, 14. ve 15. yüzyılda yaşanan bir dizi olayla sarsılmıştır:

Haçlı Seferleri: Doğu dünyasıyla tanışan Avrupalılar, pusula, barut ve kağıt gibi teknik buluşları Avrupa'ya taşımıştır.

Yüzyıl Savaşları ve Kara Ölüm (Veba): Nüfusun büyük kısmının kaybedilmesi feodal sistemi ekonomik olarak çökertmiştir.

Barutun Ateşli Silahlarda Kullanılması: Derebeylerin aşılmaz sanılan şatoları yıkılmış, merkezi krallıklar yeniden güç kazanmaya başlamıştır.

3. YENİÇAĞ AVRUPASI: Dönüşüm, Keşifler ve Akıl Çağı (1453 - 1789)

İstanbul'un Fethi ile başlayan Yeniçağ, Avrupa'nın kabuğunu kırdığı, sınırlarını aştığı ve kilise baskısından kurtularak "bireyi" ve "aklı" merkeze aldığı dönemdir.

Coğrafi Keşifler: Dünyanın Genişlemesi

 

Osmanlı'nın ticaret yollarını (İpek ve Baharat Yolu) kontrol etmesi üzerine Avrupalı denizciler yeni yollar aramaya koyuldu.

Sonuçları: Amerika kıtası keşfedildi, Ümit Burnu bulundu. Akdeniz limanları önemini kaybederken, Atlas Okyanusu limanları zenginleşti.

Merkantilizm: Toprağa dayalı zenginlik anlayışı yerini altın ve gümüş (değerli maden) sahipliğine bıraktı. Avrupa'da zenginleşen ve sanatı destekleyen bir Burjuva (kentli) sınıfı doğdu.

            

 

Rönesans: Yeniden Doğuş

yüzyılda İtalya'da başlayan, Antik Yunan ve Roma kültürünün yeniden incelenmesine dayanan edebiyat, sanat ve bilim akımıdır.

Hümanizm: Tanrı merkezli Ortaçağ dünyasından, insan merkezli bir dünya görüşüne geçilmiştir.

Sanat ve Bilim: Da Vinci, Michelangelo gibi isimler sanatta; Kopernik ve Galileo gibi isimler ise bilimde kilisenin evren modelini sarsmıştır. Matbaanın yaygınlaşması bilginin tekel olmasını engellemiştir.

Reform: Dinde Yenileşme

yüzyılda Almanya'da Martin Luther'in öncülüğünde Katolik Kilisesi'ne karşı başlatılan dinsel harekettir.

Sonuçları: Avrupa'da mezhep birliği bozuldu (Protestanlık, Kalvinizm, Anglikanizm doğdu). Kilisenin mallarına el konuldu ve eğitim kilisenin elinden alınarak laikleştirildi.

 

ESKİ MEZOPOTAMYA TARİHİ HAKKINDA KISACA

 

Mezopotamya, Yunanca mesos (orta) ve potamos (nehir) kelimelerinden türemiştir ve tam karşılığı "iki nehir arasındaki ülkedir. 

Mezopotamya sadece nehirlerin suladığı bir toprak parçası değil; hukukun, yazının, devlet aklının ve bilimin yapı taşlarının döşendiği insanlığın ortak hafızasıdır.

Tarihte ilk şehir devletlerinin kurulduğu, yazının bulunduğu ve ilk yazılı kanunların yapıldığı bu coğrafya, insanlık tarihinin en dinamik ve kurucu bölgesidir.

Mezopotamya, coğrafi özellikleri ve iklim şartları nedeniyle tarihsel olarak iki ana bölgeye ayrılır:

            

ESKİ ANADOLU TARİHİ HAKKINDA KISACA

 

1. Yazı Öncesi Çağlar (Prehistorik Dönem)

Anadolu'da henüz yazının bulunmadığı, insanların taştan ve madenden aletler üreterek ilk yerleşimleri kurduğu dönemdir.

• Paleolitik (Eski Taş) Çağ: İnsanlığın ilk ve en uzun dönemi. Tüketici, avcı-toplayıcı yaşam hakimdir. Anadolu'daki en önemli merkezler: Antalya Karain, Beldibi ve Öküzini mağaraları.

• Neolitik (Yeni Taş) Çağ: İnsanlığın ilk kez üretime geçtiği, tarım yaptığı, hayvanları evcilleştirdiği ve köyler kurduğu yerleşik yaşam evresidir. Dünya tarihini değiştiren merkezler: Şanlıurfa Göbeklitepe, Konya Çatalhöyük ve Diyarbakır Çayönü.

• Kalkolitik (Bakır-Taş) Çağ: Taş aletlerin yanına madenin (bakırın) eklendiği, surlarla çevrili ilk kent devletlerinin ve toplumsal tabakalaşmanın filizlendiği geçiş dönemidir. Önemli merkezler: Burdur Hacılar, Malatya Arslantepe.

• 2. Tunç Çağları ve İlk Siyasi Yapılanmalar

  Maden teknolojisinin geliştiği, bakır ve kalayın karıştırılarak daha sert olan "tunç" metalinin üretildiği ve Anadolu'da ilk organize devletlerin kurulduğu dönemdir.

  • Erken Tunç Çağı (Alacahöyük ve Troya Dönemi): Anadolu'da irili ufaklı yerel beyliklerin kurulduğu, maden işçiliğinin (özellikle altın ve gümüş) zirve yaptığı dönemdir. Alacahöyük kral mezarları ve Troya I-V evreleri bu dönemin sembolüdür.

  • Orta Tunç Çağı (Asur Ticaret Kolonileri Çağı): Anadolu'nun yazı ile tanıştığı ve Tarih Çağları'na girdiği dönemdir. Mezopotamyalı Asurlu tüccarlar, Kayseri Kültepe (Kanesh) başta olmak üzere Anadolu'da Karum adı verilen pazar yerleri kurmuş ve çivi yazısını buraya taşımıştır.

  3. Anadolu'nun İlk Büyük İmparatorluğu: Hititler (Geç Tunç Çağı)

  MÖ 2. binyılda Anadolu'da ilk kez merkezi ve feodal bir imparatorluk kuran Hititler sahneye çıkar.

  • Hitit Eski Krallık ve İmparatorluk Dönemi: Başkentleri Hattuşa (Çorum) olan Hititler, askeri ve hukuki açıdan çok gelişmiş bir medeniyetti. Mısır ile imzaladıkları Kadeş Antlaşması, tarihin ilk yazılı barış antlaşması olarak bu döneme damgasını vurmuştur.

  • Geç Hitit Devletleri: MÖ 1200'lerdeki "Ege Göçleri" (Deniz Kavimleri İstilası) sonucu Hitit İmparatorluğu yıkılınca, Güney ve Güneydoğu Anadolu'da kurulan küçük Hitit şehir devletleridir.

  4. Demir Çağı ve Bölgesel Krallıklar (MÖ 1. Binyıl)

  Hititlerin yıkılmasından sonra Anadolu'da uzun bir karanlık dönem yaşanmış, ardından demir madeninin gücüyle yeni ve dinamik bölgesel krallıklar kurulmuştur:

  • Frigler: Batı ve Orta Anadolu'da (Başkent Gordion / Ankara) kurulan, tarım ve hayvancılık koruyan sert kanunlarıyla, fibula (çengelli iğne) ve tapates (halı) gibi icatlarıyla tanınan krallık. (Meşhur Kral Midas dönemi).

  • Urartular: Doğu Anadolu'nun zorlu coğrafyasında (Başkent Tuşpa / Van) kurulan, taş işçiliği, madencilik ve devasa su kanalları (Şamran Kanalı) inşa etmedeki mühendislik başarılarıyla bilinen devlet.

  • Lidyalılar: Batı Anadolu'da (Başkent Sardes / Manisa) kurulan, Kral Yolu'nu canlandıran ve tarihte parayı ilk kez basarak takas usulüne son veren zengin ticaret krallığı.

  5.  Pers İstilası ve Dönemin Sonu

   Anadolu'nun bağımsız yerel kültürlerinin büyük bir dış güç tarafından kesintiye uğratılmasını inceler. MÖ 6. yüzyılın ortalarında (MÖ 546), Doğu'dan gelen Pers İmparatorluğu (Ahamenişler) Lidyalıları mağlup ederek tüm Anadolu'yu istila etmiş ve burayı "Satraplık" adı verilen valiliklerle yönetmeye başlamıştır. Bu istila, Eski Anadolu'nun yerel krallıklar dönemini kapatmıştır.

TARİH METODU

 

                    

Tarih metodu (veya akademik adıyla tarih metodolojisi), tarihçilerin geçmişe ait bir konuyu araştırırken, rastgele bilgilere veya kulaktan dolma efsanelere değil, bilimsel kurallara ve belirli bir sisteme dayanarak gerçeğe ulaşmasını sağlayan yöntemler bütünüdür.

En basit anlatımla tarih metodu; "Tarih biliminin laboratuvarıdır." Geçmişi deneye tabi tutamadığımız için, elimizdeki belgeleri bu yöntemin süzgecinden geçirerek bilimsel doğruluğu kanıtlarız.

Üniversitelerin tarih bölümlerinde (örneğin Anadolu Üniversitesi müfredatında) bu metod, bir tarihçinin mutlaka uyması gereken 5 temel aşama (5T Kuralı) ile açıklanır:

1. Aşama: Tarama (Kaynak Arama / Heuristik)

Tarih araştırmasının ilk ve en dinamik adımıdır. Tarihçi, inceleyeceği konunun sınırlarını belirledikten sonra o konuya ait her türlü izi, yani kaynağı bulmak zorundadır. Kitaptaki tanımıyla kaynak; tarihi bilgi veren, olayın gerçekleştiği dönemden kalan her türlü malzemedir.

• Birinci Elden Kaynaklar (Ana Kaynaklar): Olaya bizzat tanıklık etmiş dönem belgeleridir. Arşiv vesikaları, kitabeler, paralar, arkeolojik buluntular, hatıratlar bu gruptadır.

• İkinci Elden Kaynaklar: Birinci elden kaynaklardan yararlanılarak, olaydan sonra yazılmış araştırma eserleridir (makaleler, modern kitaplar).

2. Aşama: Tasnif (Sınıflandırma)

Tarama aşamasında toplanan yüzlerce, bazen binlerce belge tam bir bilgi yığını (kaos) oluşturur. Bu bilgilerin düzenlenmesi gerekir. Tasnif aşamasında toplanan kaynaklar araştırmanın amacına uygun olarak sınıflandırılır.

Akademik olarak tasnif genellikle üç ana başlıkta yapılır:

1. Zamana Göre Sınıflandırma (Örn: Orta Çağ Tarihi, 16. Yüzyıl)

2. Mekana Göre Sınıflandırma (Örn: Orta Asya Tarihi, Avrupa Tarihi)

3. Konuya Göre Sınıflandırma (Örn: Osmanlı İktisat Tarihi, Sanat Tarihi)

3. Aşama: Tenkit (Eleştiri)

Anadolu Üniversitesi Tarih Metodolojisi kitabının en çok üzerinde durduğu, bilimselliğin kırılma noktası bu aşamadır. Tenkit; bulunan kaynakların gerçek olup olmadığını, önyargı içerip içermediğini ve güvenilirliğini sorgulama sürecidir. İki boyutta gerçekleştirilir:

• Dış Tenkit: Belgenin fiziki özelliklerine bakılır. Kağıdın cinsi, mürekkebi, yazının stili, üzerindeki mühürler gerçekten iddia edilen döneme mi ait? Amaç, sahte belgeleri ayıklamaktır.

• İç Tenkit: Belgenin içeriğine, yani yazarın yazdıklarına odaklanır. Yazar tarafsız mı? Olayı abartmış mı? Söyledikleri, dönemin diğer belgeleriyle uyuşuyor mu?

4. Aşama: Tahlil (Çözümleme)

Tenkit süzgecinden başarıyla geçen, doğruluğu kesinleşmiş belgelerin içindeki bilgilerin ne anlama geldiğini çözme aşamasıdır.

Tahlilde tarihçi, elindeki verilerin araştırmanın hangi eksiklerini kapattığına bakar. Veriler yeterli mi, yoksa yeni kaynaklara ihtiyaç var mı sorusunun yanıtı aranır. Bilgiler parçalara ayrılarak derinlemesine analiz edilir.

5. Aşama: Terkip (Sentez)

Tarih metodunun son halkası ve meyvesidir. Ayrılan, elenen, doğrulanan ve analiz edilen tüm parçalar bu aşamada yeniden bir araya getirilerek özgün bir tarihi eser oluşturulur.

Ancak terkip aşamasında tarihçinin dikkat etmesi gereken en önemli akademik kural objektifliktir (tarafsızlık). Tarihçi kendi inançlarını, ideolojisini veya kişisel yorumlarını katmadan, belgelerin söylediği gerçeği neden-sonuç ilişkisi kurarak, akıcı ve bilimsel bir dille kaleme alır.

Anadolu Üniversitesi Yaklaşımıyla Son Söz: Tarih metodolojisi bize gösterir ki; yöntem olmadan yapılan bir tarih çalışması bilim değil, sadece bir edebiyat veya dedikodudur. Gerçek bir tarihçi, geçmişi hayal gücüyle değil, tarama, tasnif, tenkit, tahlil ve terkip disipliniyle inşa eder.

TARİHİ COĞRAFYA

 

                                    

Tarihi coğrafya yöntemleri; eski metinlerin (Strabon, Herodotos, Plinius gibi antik yazarların seyahatnameleri), antik haritaların, yer adlarının (toponimi), iklim verilerinin ve ticaret rotalarının coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ile analiz edilmesidir.

Türkiye’de sadece toprağı kazarak değil, bu tarihi-coğrafi ipuçlarını bir dedektif gibi takip ederek keşfedilen ya da lokalizasyonu (tam konumu) yapılan en önemli antik kent ve yerleşim yerlerine şu örnekler verilebilir:

1. Daskyleion (Balıkesir - Bandırma)

• Nasıl Keşfedildi? Antik yazarların (özellikle Herodotos ve Strabon) metinlerinde, Pers İmparatorluğu’nun Anadolu'daki yönetim merkezlerinden (satraplık) biri olan Daskyleion'un bir göl kenarında ve kuş cennetine yakın bir konumda olduğu yazıyordu.

• Tarihi Coğrafya Katkısı: Coğrafyacılar ve arkeologlar bu metinlerdeki çevre tasvirlerini, bugünkü Manyas Gölü (Kuş Gölü) ve çevresindeki topografya ile eşleştirdiler. Ergili Köyü yakınlarındaki Hisartepe Höyüğü’nün tam olarak aranan Pers valilik merkezi olduğu, bu coğrafi lokalizasyon yöntemi sayesinde kesinleşti.

2. Kanesh / Kültepe (Kayseri)

• Nasıl Keşfedildi? 19. yüzyılın sonlarında piyasada "Kapadokya Tabletleri" olarak bilinen çivi yazılı kil tabletler dolaşmaya başlamıştı. Asur Ticaret Kolonileri dönemine ait bu tabletlerde sürekli "Kanesh" adlı büyük bir ticaret merkezinden (karum) bahsediliyordu.

• Tarihi Coğrafya Katkısı: Filologlar ve tarihi coğrafya uzmanları, tabletlerde geçen yol tariflerini, kervanların günlük yürüyüş mesafelerini ve coğrafi durakları harita üzerinde analiz ettiler. Bu lojistik ve coğrafi hesaplamalar, araştırmacıları Kayseri yakınlarındaki Kültepe Höyüğü’ne yönlendirdi ve yapılan kazılarla kayıp ticaret merkezi Kanesh gün yüzüne çıkarıldı.

3. Troya (Çanakkale - Hisarlık)

• Nasıl Keşfedildi? Yüzyıllar boyunca Homeros’un İlyada destanındaki Truva'nın tamamen efsanevi bir yer olduğu düşünülüyordu. Ancak coğrafi tasvirler çok netti: Kent, Ege Denizi'ne yakın, Skamandros (Karamenderes) ve Simois (Dümrek) nehirlerinin arasında, rüzgarlı bir tepede yer almalıydı.

• Tarihi Coğrafya Katkısı: Heinrich Schliemann ve ondan önceki araştırmacılar, İlyada destanını bir harita gibi kullanarak Çanakkale Boğazı’nın güneyindeki coğrafi oluşumları incelediler. Nehir yataklarının binlerce yıl içinde taşıdığı alüvyonlarla denizin nasıl dolduğunu ve kıyı çizgisinin nasıl değiştiğini hesaplayan coğrafi yöntemler, kentin bugün kıyıdan içeride kalan Hisarlık Tepe'de olduğunu kanıtladı.

4. Hattuşa (Çorum - Boğazkale)

• Nasıl Keşfedildi? Mısır kaynaklarında (Kadeş Antik Antlaşması gibi) adı geçen gizemli "Hatti" ülkesinin başkentinin nerede olduğu uzun süre bilinmiyordu.

• Tarihi Coğrafya Katkısı: Gezgin Charles Texier, Orta Anadolu’nun sarp yeryüzü şekillerini, savunmaya son derece elverişli dağlık arazilerini ve su kaynaklarını analiz ederken Boğazköy yakınlarındaki devasa sur kalıntılarını fark etti. Bölgenin stratejik askeri coğrafyası, buranın sıradan bir yerleşim değil, ancak büyük bir imparatorluğun kalbi (Hattuşa) olabileceğini ortaya çıkardı.

5. Adramytteion (Balıkesir - Burhaniye)

• Nasıl Keşfedildi? Antik coğrafyacı Strabon’un eserlerinde adı sıkça geçen, körfeze adını veren ama modern çağda tam yeri net bilinmeyen kıyı kentlerinden biriydi.

• Tarihi Coğrafya Katkısı: Bölgedeki eski kıyı çizgisi değişimleri, liman olmaya elverişli koyların jeomorfolojik yapısı ve antik yol ağlarının kesişim noktaları incelenerek kentin Burhaniye Ören yakınlarındaki Karataş mevkiinde olduğu tarihi coğrafya çalışmalarıyla tespit edildi.

Neden Önemli? Türkiye gibi binlerce höyüğün ve kalıntının bulunduğu bir coğrafyada her yeri rastgele kazmak imkansızdır. Tarihi coğrafya, "Nereyi kazmalıyız?" sorusuna nokta atışı yanıt vererek zaman, bütçe ve bilgi açısından arkeolojiye en büyük rehberliği yapar.

Türkiye'deki tarihi yerleşimlerin ve antik kentlerin coğrafi konumlarını daha yakından incelemek isterseniz, Anadolu'nun Antik Kentleri Bölüm 1 videosuna göz atabilirsiniz. Bu videoda, Alacahöyük ve Hattuşa gibi coğrafi yöntemlerle yeri netleştirilen ve Türkiye'nin ilk ulusal kazılarına ev sahipliği yapan anıtsal kentlerin kalıntıları ve konumları görsel olarak anlatılmaktadır.

DÖNEMLER İTİBARİYLE TÜRK DEVLETLERİ

                                

Orta Asya’nın uçsuz bucaksız bozkırlarından, Avrupa’nın kapılarına ve Akdeniz havzasına uzanan binlerce yıllık bir yürüyüş… Türk tarihi, tek bir coğrafyaya ya da tek bir devlete sığmayan, sürekli hareket halinde olan devasa bir nehir gibidir.

Bu yazıda, tarihin bilinen ilk teşkilatlı Türk devletinden başlayıp, küllerinden doğan modern Türkiye Cumhuriyeti’ne kadar uzanan o destansı yolculuğu kronolojik bir sırayla ele alıyoruz.

1. Bozkırın İlk Efendileri ve Büyük Göçler (MÖ 3. Yüzyıl - MS 10. Yüzyıl)

Türklerin tarih sahnesine çıkışı, zorlu coğrafi şartlara sahip Orta Asya bozkırlarında başladı. Bu dönem, askeri disiplinin, atlı-göçebe kültürün ve "cihan hakimiyeti" mefkuresinin (dünyayı yönetme ülküsü) temellerinin atıldığı dönemdir.

• MÖ 220 | Asya Hun Devleti’nin Kuruluşu: Tarihte bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir. Teoman tarafından kurulmuş, oğlu Mete Han döneminde en parlak dönemini yaşamıştır. Mete Han’ın bulduğu Onlu Teşkilat, bugün bile dünya ordularının temelini oluşturur.

• 375 | Kavimler Göçü: Hunların batıya doğru hareketiyle Avrupa’daki kavimler yer değiştirmiş, Roma İmparatorluğu ikiye bölünmüş ve İlk Çağ kapanıp Orta Çağ başlamıştır. Balamir öncülüğünde Avrupa Hun Devleti kurulmuştur.

• 552 | Göktürk Devleti (I. Göktürk): Tarihte "Türk" adını resmi bir devlet ismi olarak kullanan ilk devlettir. Bumin Kağan tarafından kurulmuştur.

• 682 | Kutluk (II. Göktürk) Devleti: Çin esaretine karşı bir bağımsızlık savaşıyla kuruldu. Bu dönemin en büyük mirası, Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgeleri olan Orhun Kitabeleri’dir (Bilge Kağan, Kül Tigin ve Vezir Tonyukuk adına dikilmiştir).

• 744 | Uygur Devleti: Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Tarım, sanat, mimari ve matbaacılıkta ileri gittiler. Savaşçı özelliklerini kaybetseler de kültürel olarak sonraki Türk devletlerine büyük bir miras bıraktılar.

2. İslamiyet’in Kabulü ve Anadolu’ya İlk Adımlar (10. Yüzyıl - 13. Yüzyıl)

10. yüzyıldan itibaren Türklerin kitleler halinde İslamiyet’i kabul etmesi, hem Türk tarihinin hem de İslam dünyasının kaderini kökten değiştirdi. Türkler, İslam dünyasının koruyuculuğunu ve liderliğini üstlendi.

• 840 | Karahanlı Devleti: Orta Asya’da kurulan ve İslamiyet’i resmi din olarak kabul eden ilk Türk devletidir (Satuk Buğra Han dönemi). Divânu Lugâti't-Türk ve Kutadgu Bilig gibi ilk Türk-İslam eserleri bu dönemde yazıldı.

• 963 | Gazneliler: Alp Tigin tarafından kurulan devlet, en parlak dönemini Sultan Mahmut ile yaşadı. Sultan Mahmut, Hindistan’a 17 sefer düzenleyerek İslamiyet’in Güney Asya’da yayılmasını sağladı ve "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı oldu.

• 1037 | Büyük Selçuklu Devleti: Tuğrul ve Çağrı Beyler tarafından kurulan, İslam dünyasının siyasi liderliğini ele geçiren devasa bir imparatorluk.

• 26 Ağustos 1071 | Malazgirt Meydan Muharebesi: Sultan Alparslan’ın Bizans’ı mağlup etmesiyle Anadolu’nun kapıları Türklere kesin olarak açıldı. Bu zaferden sonra Anadolu hızla Türkleşmeye ve İslamlaşmaya başladı.

• 1075 | Anadolu Selçuklu Devleti: Süleyman Şah tarafından İznik’te kuruldu (Daha sonra başkent Konya’ya taşındı). Anadolu’yu ticaret yolları, kervansaraylar, medreselerle donatarak burayı kalıcı bir Türk yurdu haline getirdiler.

3. Cihan İmparatorluğu Dönemi (1299 - 1922)

13. yüzyılda Moğol istilasıyla Anadolu Selçuklu Devleti parçalanınca, Anadolu’da "İkinci Beylikler Dönemi" başladı. Bu beyliklerden biri, Söğüt ve Domaniç çevresinde kurulan küçük bir uç beyliği olan Osmanlı idi.

• 1299 | Osmanlı Beyliği’nin Kuruluşu: Osman Bey liderliğinde, Bizans sınırında kurulmasının verdiği jeopolitik avantaj ve adil yönetim (istimalet) politikası sayesinde hızla büyüdü.

• 29 Mayıs 1453 | İstanbul’un Fethi: Fatih Sultan Mehmet, Bizans İmparatorluğu’na son vererek Osmanlı’yı bir imparatorluk haline getirdi. Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ başladı. İpek Yolu’nun kontrolü tamamen Türklere geçti.

• 1517 | Ridaniye Savaşı ve Halifeliğin Osmanlı’ya Geçişi: Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferiyle Memlük Devleti yıkıldı, kutsal emanetler İstanbul’a getirildi ve Osmanlı padişahları aynı zamanda İslam dünyasının halifesi oldu.

• 1520 - 1566 | Kanuni Sultan Süleyman Dönemi: İmparatorluğun zirve noktası. Akdeniz bir Türk gölü haline geldi, sınırlar üç kıtaya yayıldı.

• 1699 | Karlofça Antlaşması: Osmanlı’nın batıda ilk kez büyük toprak kaybettiği antlaşmadır ve imparatorluk için Duraklama Dönemi'nden Gerileme Dönemi'ne geçişi ifade eder.

• 19. Yüzyıl | Tanzimat, Islahat ve Meşrutiyet Dönemleri: Devlet, milliyetçilik akımları ve askeri başarısızlıklar karşısında ayakta kalabilmek için batılılaşma ve modernleşme reformlarına girişti. 1876’da İlk anayasa (Kanun-i Esasi) ilan edildi.

4. Çöküş, Direniş ve Küllerinden Doğuş (1914 - 1923)

20. yüzyılın başı, yüzyıllardır hüküm süren bir imparatorluğun hazin sonuna ve yepyeni, modern bir ulus devletin doğum sancılarına sahne oldu.

• 1914 - 1918 | I. Dünya Savaşı: Osmanlı Devleti, İttifak Devletleri safında savaşa girdi. Çanakkale’de destansı bir savunma yapılsa da savaş kaybedildi.

• 30 Ekim 1918 | Mondros Ateşkes Antlaşması: Osmanlı Devleti fiilen sona erdi ve İtilaf Devletleri Anadolu’yu işgal etmeye başladı.

• 19 Mayıs 1919 | Atatürk’ün Samsun’a Çıkışı: Mustafa Kemal Paşa, işgallere boyun eğmeyen Türk milletini örgütlemek üzere Samsun’a ayak bastı ve Milli Mücadele (Kurtuluş Savaşı) resmen başladı. Amasya, Erzurum ve Sivas kongreleriyle milletin bağımsızlık azmi dünyaya ilan edildi.

• 23 Nisan 1920 | TBMM’nin Açılışı: Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi açılarak egemenliğin padişaha değil, kayıtsız şartsız millete ait olduğu yeni bir yönetim mekanizması kuruldu.

• 1921 - 1922 | Kurtuluş Savaşı Zaferleri: I. ve II. İnönü, Kütahya-Eskişehir, Sakarya Meydan Muharebesi ve son olarak Büyük Taarruz (30 Ağustos 1922) ile işgalci ordular Anadolu’dan tamamen temizlendi.

• 1 Kasım 1922 | Saltanatın Kaldırılması: Yeni Türk devletinin önündeki iki başlılık sorunu çözüldü, Osmanlı İmparatorluğu resmen tarihe karıştı.

• 24 Temmuz 1923 | Lozan Barış Antlaşması: Yeni Türk devletinin bağımsızlığı ve sınırları tüm dünya devletleri tarafından hukuken tanındı.

Büyük Final: Yeni Bir Çağın Başlangıcı

Cumhuriyet'in İlanı

29 Ekim 1923

Mustafa Kemal Atatürk liderliğinde Türkiye Büyük Millet Meclisi, devletin yönetim şeklinin Cumhuriyet olduğunu ilan etti. Devletin ilk Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk oldu.

Orta Asya’da bir çadırda başlayan teşkilatlanma dehası, çağlar atlayıp imparatorluklar kurduktan sonra, 1923 yılında "Egemenlik, kayıtsız şartsız milletindir!" ilkesiyle taçlandı. Türk devlet geleneği, geçmişinden aldığı güçle, modern dünyada Türkiye Cumhuriyeti olarak kök salmaya devam ediyor.

TÜRK MİTOLOJİSİNDE AL KARASI ( AL KARISI )

 

TÜRK MİTOLOJİSİNDE AL KARASI VEYA AL KARISI

 Türk ve Altay mitolojisinde lohusa kadınlara ve yeni doğmuş bebekler musallat olduğuna inanılan, kötü, şeytani bir dişi varlık. Tıp dilindeki lohusa humması (al basması) hastalığının mitolojik ve folklorik kökenini oluşturur.....devamı gelecek....