Tarihi coğrafya yöntemleri; eski metinlerin (Strabon, Herodotos, Plinius gibi antik yazarların seyahatnameleri), antik haritaların, yer adlarının (toponimi), iklim verilerinin ve ticaret rotalarının coğrafi bilgi sistemleri (CBS) ile analiz edilmesidir.
Türkiye’de sadece toprağı kazarak değil, bu tarihi-coğrafi ipuçlarını bir dedektif gibi takip ederek keşfedilen ya da lokalizasyonu (tam konumu) yapılan en önemli antik kent ve yerleşim yerlerine şu örnekler verilebilir:
1. Daskyleion (Balıkesir - Bandırma)
Nasıl Keşfedildi? Antik yazarların (özellikle Herodotos ve Strabon) metinlerinde, Pers İmparatorluğu’nun Anadolu'daki yönetim merkezlerinden (satraplık) biri olan Daskyleion'un bir göl kenarında ve kuş cennetine yakın bir konumda olduğu yazıyordu.
Tarihi Coğrafya Katkısı: Coğrafyacılar ve arkeologlar bu metinlerdeki çevre tasvirlerini, bugünkü Manyas Gölü (Kuş Gölü) ve çevresindeki topografya ile eşleştirdiler. Ergili Köyü yakınlarındaki Hisartepe Höyüğü’nün tam olarak aranan Pers valilik merkezi olduğu, bu coğrafi lokalizasyon yöntemi sayesinde kesinleşti.
2. Kanesh / Kültepe (Kayseri)
Nasıl Keşfedildi? 19. yüzyılın sonlarında piyasada "Kapadokya Tabletleri" olarak bilinen çivi yazılı kil tabletler dolaşmaya başlamıştı. Asur Ticaret Kolonileri dönemine ait bu tabletlerde sürekli "Kanesh" adlı büyük bir ticaret merkezinden (karum) bahsediliyordu.
Tarihi Coğrafya Katkısı: Filologlar ve tarihi coğrafya uzmanları, tabletlerde geçen yol tariflerini, kervanların günlük yürüyüş mesafelerini ve coğrafi durakları harita üzerinde analiz ettiler. Bu lojistik ve coğrafi hesaplamalar, araştırmacıları Kayseri yakınlarındaki Kültepe Höyüğü’ne yönlendirdi ve yapılan kazılarla kayıp ticaret merkezi Kanesh gün yüzüne çıkarıldı.
3. Troya (Çanakkale - Hisarlık)
Nasıl Keşfedildi? Yüzyıllar boyunca Homeros’un İlyada destanındaki Truva'nın tamamen efsanevi bir yer olduğu düşünülüyordu. Ancak coğrafi tasvirler çok netti: Kent, Ege Denizi'ne yakın, Skamandros (Karamenderes) ve Simois (Dümrek) nehirlerinin arasında, rüzgarlı bir tepede yer almalıydı.
Tarihi Coğrafya Katkısı: Heinrich Schliemann ve ondan önceki araştırmacılar, İlyada destanını bir harita gibi kullanarak Çanakkale Boğazı’nın güneyindeki coğrafi oluşumları incelediler. Nehir yataklarının binlerce yıl içinde taşıdığı alüvyonlarla denizin nasıl dolduğunu ve kıyı çizgisinin nasıl değiştiğini hesaplayan coğrafi yöntemler, kentin bugün kıyıdan içeride kalan Hisarlık Tepe'de olduğunu kanıtladı.
4. Hattuşa (Çorum - Boğazkale)
Nasıl Keşfedildi? Mısır kaynaklarında (Kadeş Antik Antlaşması gibi) adı geçen gizemli "Hatti" ülkesinin başkentinin nerede olduğu uzun süre bilinmiyordu.
Tarihi Coğrafya Katkısı: Gezgin Charles Texier, Orta Anadolu’nun sarp yeryüzü şekillerini, savunmaya son derece elverişli dağlık arazilerini ve su kaynaklarını analiz ederken Boğazköy yakınlarındaki devasa sur kalıntılarını fark etti. Bölgenin stratejik askeri coğrafyası, buranın sıradan bir yerleşim değil, ancak büyük bir imparatorluğun kalbi (Hattuşa) olabileceğini ortaya çıkardı.
5. Adramytteion (Balıkesir - Burhaniye)
Nasıl Keşfedildi? Antik coğrafyacı Strabon’un eserlerinde adı sıkça geçen, körfeze adını veren ama modern çağda tam yeri net bilinmeyen kıyı kentlerinden biriydi.
Tarihi Coğrafya Katkısı: Bölgedeki eski kıyı çizgisi değişimleri, liman olmaya elverişli koyların jeomorfolojik yapısı ve antik yol ağlarının kesişim noktaları incelenerek kentin Burhaniye Ören yakınlarındaki Karataş mevkiinde olduğu tarihi coğrafya çalışmalarıyla tespit edildi.
Neden Önemli? Türkiye gibi binlerce höyüğün ve kalıntının bulunduğu bir coğrafyada her yeri rastgele kazmak imkansızdır. Tarihi coğrafya, "Nereyi kazmalıyız?" sorusuna nokta atışı yanıt vererek zaman, bütçe ve bilgi açısından arkeolojiye en büyük rehberliği yapar.
Türkiye'deki tarihi yerleşimlerin ve antik kentlerin coğrafi konumlarını daha yakından incelemek isterseniz,
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder