TARİH METODU

 

                    

Tarih metodu (veya akademik adıyla tarih metodolojisi), tarihçilerin geçmişe ait bir konuyu araştırırken, rastgele bilgilere veya kulaktan dolma efsanelere değil, bilimsel kurallara ve belirli bir sisteme dayanarak gerçeğe ulaşmasını sağlayan yöntemler bütünüdür.

En basit anlatımla tarih metodu; "Tarih biliminin laboratuvarıdır." Geçmişi deneye tabi tutamadığımız için, elimizdeki belgeleri bu yöntemin süzgecinden geçirerek bilimsel doğruluğu kanıtlarız.

Üniversitelerin tarih bölümlerinde (örneğin Anadolu Üniversitesi müfredatında) bu metod, bir tarihçinin mutlaka uyması gereken 5 temel aşama (5T Kuralı) ile açıklanır:

1. Aşama: Tarama (Kaynak Arama / Heuristik)

Tarih araştırmasının ilk ve en dinamik adımıdır. Tarihçi, inceleyeceği konunun sınırlarını belirledikten sonra o konuya ait her türlü izi, yani kaynağı bulmak zorundadır. Kitaptaki tanımıyla kaynak; tarihi bilgi veren, olayın gerçekleştiği dönemden kalan her türlü malzemedir.

• Birinci Elden Kaynaklar (Ana Kaynaklar): Olaya bizzat tanıklık etmiş dönem belgeleridir. Arşiv vesikaları, kitabeler, paralar, arkeolojik buluntular, hatıratlar bu gruptadır.

• İkinci Elden Kaynaklar: Birinci elden kaynaklardan yararlanılarak, olaydan sonra yazılmış araştırma eserleridir (makaleler, modern kitaplar).

2. Aşama: Tasnif (Sınıflandırma)

Tarama aşamasında toplanan yüzlerce, bazen binlerce belge tam bir bilgi yığını (kaos) oluşturur. Bu bilgilerin düzenlenmesi gerekir. Tasnif aşamasında toplanan kaynaklar araştırmanın amacına uygun olarak sınıflandırılır.

Akademik olarak tasnif genellikle üç ana başlıkta yapılır:

1. Zamana Göre Sınıflandırma (Örn: Orta Çağ Tarihi, 16. Yüzyıl)

2. Mekana Göre Sınıflandırma (Örn: Orta Asya Tarihi, Avrupa Tarihi)

3. Konuya Göre Sınıflandırma (Örn: Osmanlı İktisat Tarihi, Sanat Tarihi)

3. Aşama: Tenkit (Eleştiri)

Anadolu Üniversitesi Tarih Metodolojisi kitabının en çok üzerinde durduğu, bilimselliğin kırılma noktası bu aşamadır. Tenkit; bulunan kaynakların gerçek olup olmadığını, önyargı içerip içermediğini ve güvenilirliğini sorgulama sürecidir. İki boyutta gerçekleştirilir:

• Dış Tenkit: Belgenin fiziki özelliklerine bakılır. Kağıdın cinsi, mürekkebi, yazının stili, üzerindeki mühürler gerçekten iddia edilen döneme mi ait? Amaç, sahte belgeleri ayıklamaktır.

• İç Tenkit: Belgenin içeriğine, yani yazarın yazdıklarına odaklanır. Yazar tarafsız mı? Olayı abartmış mı? Söyledikleri, dönemin diğer belgeleriyle uyuşuyor mu?

4. Aşama: Tahlil (Çözümleme)

Tenkit süzgecinden başarıyla geçen, doğruluğu kesinleşmiş belgelerin içindeki bilgilerin ne anlama geldiğini çözme aşamasıdır.

Tahlilde tarihçi, elindeki verilerin araştırmanın hangi eksiklerini kapattığına bakar. Veriler yeterli mi, yoksa yeni kaynaklara ihtiyaç var mı sorusunun yanıtı aranır. Bilgiler parçalara ayrılarak derinlemesine analiz edilir.

5. Aşama: Terkip (Sentez)

Tarih metodunun son halkası ve meyvesidir. Ayrılan, elenen, doğrulanan ve analiz edilen tüm parçalar bu aşamada yeniden bir araya getirilerek özgün bir tarihi eser oluşturulur.

Ancak terkip aşamasında tarihçinin dikkat etmesi gereken en önemli akademik kural objektifliktir (tarafsızlık). Tarihçi kendi inançlarını, ideolojisini veya kişisel yorumlarını katmadan, belgelerin söylediği gerçeği neden-sonuç ilişkisi kurarak, akıcı ve bilimsel bir dille kaleme alır.

Anadolu Üniversitesi Yaklaşımıyla Son Söz: Tarih metodolojisi bize gösterir ki; yöntem olmadan yapılan bir tarih çalışması bilim değil, sadece bir edebiyat veya dedikodudur. Gerçek bir tarihçi, geçmişi hayal gücüyle değil, tarama, tasnif, tenkit, tahlil ve terkip disipliniyle inşa eder.