GÖKTÜRKLERDE İNANÇ SİSTEMLERİ VE TANRI MİTLERİNE GİRİŞ

Göktürklerde inanç sistemi ve tanrı mitleri denildiğinde, karşımıza oldukça köklü, doğayla iç içe ve devlet yapısıyla bütünleşmiş bir yapı çıkar. Göktürklerin dinsel ve mitolojik dünyasının merkezinde Gök Tanrı (Tengri) inancı yer alır.

Göktürk yazıtlarından (Orhun Kitabeleri) ve dönemin Çin kaynaklarından yola çıkarak, Göktürklerin tanrı mitleri ve inanç dünyası hakkında şunları söyleyebiliriz:

1. En Yüce Varlık: Kök Tengri (Gök Tanrı)

Göktürk mitolojisinde evrenin yaratıcısı, mutlak hakimi ve tek yüce varlık Kök Tengri’dir. Buradaki "Kök" hem mavi renk hem de "yüce, kutsal" anlamına gelir.

Soyut ve Tek Tanrı Eğilimi: Tengri, genellikle insan biçimli (antropomorfik) tasvir edilmez. Maddi bir formu yoktur; gökyüzüyle özdeşleştirilse de aslında evrenin üzerindeki aşkın gücü temsil eder.

Kut Verme Gücü: Göktürk kağanları, meşruiyetlerini doğrudan Tengri’den alırlardı. Bilge Kağan Yazıtı'nda geçen "Tengri teg tengride bolmuş Türk Bilge Kağan" (Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağanı) ifadesi, kağana yönetme yetkisinin (Kut) Tengri tarafından verildiğini gösterir.

Yazgıyı Belirleyen: Yaşamı, ölümü, savaşların sonucunu ve milletlerin kaderini belirleyen yalnızca Tengri'dir. Kültigin Yazıtı'nda geçen "Öd Tengri yaşar, kişi oğlı kop ölgeli törümiş" (Zamanı Tanrı yaşar/tayin eder, insanoğlu hep ölmek için türemiştir) dizesi, zamanın ve kaderin tanrısal gücünü vurgular.

2. İkincil Mitolojik Güçler ve İyeler

Göktürklerde Tengri tek ve en yüce güç olsa da, evrende onun buyruğunda olan veya doğanın ruhunu temsil eden ikincil kutsal varlıklar ve mitolojik unsurlar da vardı:

Ötüken ve Yer-Sub (Yer-Su): Göktürkler için toprak ve su kutsaldı. "Yer-Sub" adı verilen kutsal ruhlar/iyeler, vatanı ve bereketi korurdu. Göktürklerin kutsal başkenti ve ormanlık bölgesi olan Ötüken, adeta kutsal bir ana toprak (Ötüken Ög / Ötüken Ana) olarak görülürdü.

Umay Ana: Mitolojide kadınları, hamileleri, çocukları ve hayvan yavrularını koruyan şefkatli bir tanrıçadır. Orhun Yazıtları'nda "Umay teg ögüm katun kutınga..." (Umay gibi annem hatunun kutu sayesinde...) ifadesi geçmektedir. Umay, Göktürklerde doğrudan adı anılan ender tanrısal varlıklardan biridir.

Yol Tengri: Yol tanrısı ya da kaderin yollarını açan, kılavuzluk eden mitolojik bir figürdür. (Hakanların ve elçilerin yollarını açması için dua edilirdi).

3. Yaradılış ve Kozmoloji Mitleri

Göktürklerin evren algısı, Orhun Yazıtları'nın hemen girişindeki şu ünlü dizelerle özetlenir:

"Üze kök tengri asra yagız yer kılundukta, ikin ara kişi oglı kılınmış." (Üstte mavi gök, altta yağız yer kılındığında/yaratıldığında, ikisinin arasında insanoğlu yaratılmış.)

Üçlü Evren Tasavvuru: Evren; Üst Dünya (Gök/Tengri'nin katı), Orta Dünya (İnsanlar ve Yer-Sublar) ve Alt Dünya (Yeraltı/Karanlık güçler) olarak üç katmanlı düşünülmüştür.

Türeyiş Miti (Aşina Efsanesi): Göktürk soyunun (Aşina hanedanının) kökeni bir mitolojiye dayanır. Çin kaynaklarına göre, düşmanları tarafından tüm soyu yok edilen bir çocuk, bir dişi kurt (Asena) tarafından kurtarılır, büyütülür ve onunla birleşerek Türk soyunu yeniden başlatır. Burada kurt, tanrısal bir kurtarıcı ve yol gösterici (kılavuz) rolündedir.

Özetle

Göktürklerde tanrı mitleri, Yunan ya da İskandinav mitolojilerindeki gibi çok tanrılı, birbiriyle savaşan, insani zaafları olan tanrılar dünyası değildir. Aksine, evrenin merkezinde mutlak adil, cezalandıran ve ödüllendiren, siyasi otoriteyi meşrulaştıran tek bir Kök Tengri vardır. Doğa unsurları (dağlar, nehirler, kurtlar) ise bu tanrısal düzenin yeryüzündeki kutsal yansımalarıdır.